Nam Định – vùng đất địa linh nhân kiệt nơi hạ lưu sông Hồng – từ lâu đã được biết đến như chiếc nôi của văn hóa, tín ngưỡng và truyền thống lễ hội đặc sắc bậc nhất miền Bắc. Không chỉ nổi danh với Đền Trần linh thiêng, chợ Viềng độc đáo hay làng nghề truyền thống, Nam Định còn là nơi hội tụ của những lễ hội Phật giáo trang nghiêm mà sâu lắng, trong đó lễ hội chùa Cổ Lễ là một điểm đến không thể bỏ qua đối với du khách yêu mến hành trình khám phá văn hóa dân tộc. 

Giữa tiết thu vàng nhẹ tháng Chín âm lịch, khi từng hồi chuông chùa ngân vang trên mái ngói cổ kính, lễ hội chùa Cổ Lễ là lời mời gọi trở về với những giá trị thiêng liêng – nơi đạo và đời hòa quyện, nơi tâm linh và văn hóa cùng thăng hoa trong một không gian đầy xúc cảm.

1. Giới thiệu về ngôi chùa Cổ Lễ, không gian tín ngưỡng lớn tại Nam Định

Nằm yên bình bên dòng sông Cổ Lễ thuộc thị trấn Cổ Lễ, huyện Trực Ninh, tỉnh Nam Định, chùa Cổ Lễ là một trong những ngôi chùa cổ nổi bật nhất vùng đồng bằng Bắc Bộ. Từ trung tâm thành phố Nam Định, du khách chỉ mất khoảng 20 km di chuyển để đến được nơi đây – một điểm hội tụ giữa vẻ đẹp cổ kính, không gian tĩnh lặng và chiều sâu văn hóa tâm linh. Bên cạnh vai trò là trung tâm tín ngưỡng quan trọng của người dân Nam Định, chùa Cổ Lễ là điểm đến thiêng liêng của đông đảo Phật tử và du khách thập phương mỗi dịp xuân về hay mùa lễ hội đến gần.

Lược sử hình thành và giá trị kiến trúc đặc sắc của ngôi chùa hơn 100 năm tuổi

Chùa Cổ Lễ được khởi dựng từ thời nhà Lý, trải qua nhiều lần trùng tu và đặc biệt nổi bật dưới thời Hòa thượng Phạm Quang Tuyên – trụ trì vào cuối thế kỷ XIX. Ngài là một vị cao tăng đạo hạnh, là người có tư duy thẩm mỹ và kỹ thuật vượt thời, đã chỉ đạo xây dựng lại ngôi chùa theo lối kiến trúc kết hợp Á – Âu độc đáo. 

Điểm nhấn ấn tượng là ngôi bảo tháp chín tầng cao gần 40 mét được dựng bằng bê tông cốt thép – một điều hiếm có vào thời kỳ đó. Kiến trúc tổng thể chùa là sự giao hòa giữa vẻ cổ điển phương Đông và nét mạnh mẽ, đồ sộ của phương Tây. Mái ngói cong uốn lượn, hệ thống cửa vòm, cầu đá, hồ nước... tất cả tạo nên một không gian vừa trang nghiêm, vừa lộng lẫy, xứng đáng là viên ngọc quý giữa lòng Trực Ninh.

Vai trò của chùa trong đời sống tinh thần người dân Trực Ninh và du khách thập phương

Đối với người dân Trực Ninh nói riêng và tỉnh Nam Định nói chung, chùa Cổ Lễ là một công trình tôn giáo, là nơi gửi gắm tâm linh, nơi mỗi người tìm về để cầu an, cầu phúc và tìm lại sự bình yên giữa cuộc sống bộn bề. Suốt hơn một thế kỷ qua, chùa là nơi diễn ra những hoạt động tâm linh lớn như lễ Vu Lan, lễ Phật Đản, lễ hội Cổ Lễ…, góp phần giữ gìn và lan tỏa giá trị đạo Phật trong đời sống người Việt. Với du khách thập phương, nơi đây là điểm dừng chân không thể thiếu trong hành trình khám phá Nam Định – vừa để chiêm bái, vừa để cảm nhận rõ nét hơn chiều sâu văn hóa và tinh thần của người dân vùng đồng bằng Bắc Bộ.

2. Lễ hội chùa Cổ Lễ, Nam Định diễn ra khi nào?

Lễ hội chùa Cổ Lễ được tổ chức định kỳ hằng năm từ ngày 13 đến 16 tháng 9 âm lịch, đúng vào thời điểm tiết trời sang thu – mùa của sự tĩnh lặng và thanh lọc. Đây cũng là thời khắc đặc biệt trong nhịp sống tín ngưỡng của người Việt, khi người dân khắp nơi trở về với quê hương, tìm về mái chùa xưa để tưởng niệm, tri ân và cầu mong những điều an lành. 

Trong bốn ngày lễ hội, chùa Cổ Lễ khoác lên mình tấm áo rực rỡ của cờ hoa, đèn lồng, tiếng chuông ngân và hương khói lan tỏa. Dòng người hành hương tấp nập nhưng vẫn giữ được sự trang nghiêm, thành kính – tạo nên một bức tranh lễ hội đậm đà bản sắc truyền thống.

Ý nghĩa sâu sắc gắn với lịch sử và triết lý nhà Phật

Thời điểm tổ chức lễ hội chùa Cổ Lễ ẩn chứa chiều sâu văn hóa và tâm linh. Theo truyền thống Phật giáo và phong tục địa phương, đây là dịp tưởng nhớ công đức của các vị tổ sư đã khai sơn tạo tự, đặc biệt là Hòa thượng Phạm Quang Tuyên – người trùng tu và khơi dậy sức sống mới cho chùa Cổ Lễ vào cuối thế kỷ XIX. 

Đồng thời, lễ hội cũng là dịp để mỗi người con đất Việt hướng tâm về đạo lý "uống nước nhớ nguồn", gắn kết tinh thần cộng đồng, và lan tỏa lòng từ bi – trí tuệ của Phật pháp đến mọi tầng lớp nhân dân. Bởi thế, lễ hội là một hành trình thiêng liêng trở về với cội nguồn tâm linh dân tộc.

Nghi thức khai hội – Trang nghiêm, cổ kính và giàu bản sắc

Mở đầu cho chuỗi hoạt động lễ hội là nghi lễ khai hội được cử hành trang nghiêm ngay tại sân chính của chùa. Trong tiếng trống hội rền vang, tiếng chuông ngân xa, các vị sư thầy cùng đông đảo người dân làm lễ dâng hương, tụng kinh và cầu nguyện cho quốc thái dân an. 

Một nghi thức không thể thiếu là lễ rước nước – một tập tục cổ xưa thể hiện lòng tôn kính với nguồn nước thiêng, cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Đoàn rước mặc lễ phục truyền thống, đi từ chùa ra bến sông Cổ Lễ, thực hiện nghi thức lấy nước trong không khí trang trọng, linh thiêng. Tất cả các hoạt động đều được tổ chức chỉn chu, mang đậm sắc thái lễ nghi truyền thống của vùng đồng bằng Bắc Bộ, vừa mang nét tôn giáo, vừa là biểu hiện sinh động của văn hóa cộng đồng.

3. Những hoạt động đặc sắc tại lễ hội chùa Cổ Lễ

Lễ rước kiệu và lễ cầu an – Không khí linh thiêng lan tỏa khắp không gian

Một trong những nghi lễ được mong chờ nhất tại lễ hội chùa Cổ Lễ là lễ rước kiệu và lễ cầu an, diễn ra với sự tham gia của đông đảo tín đồ Phật tử và người dân địa phương. Trong không gian trang nghiêm, từng đoàn rước khoác áo lễ truyền thống, tay nâng kiệu Phật, tượng Tổ và các pháp khí thiêng liêng, diễu hành quanh khuôn viên chùa và ra các trục đường chính. 

Tiếng trống hội hòa cùng tiếng chuông ngân vang tạo nên một bản giao hưởng linh thiêng giữa đời thường. Lễ cầu an sau đó được cử hành ngay tại chính điện, với các nghi thức tụng kinh, dâng hương nhằm cầu cho quốc thái dân an, gia đạo bình yên, và nhân sinh an lạc. Đối với nhiều du khách, đây là giây phút hiếm hoi để gạt bỏ muộn phiền, hòa mình vào không khí tâm linh sâu lắng, cảm nhận sự an yên lan tỏa từ nội tâm.

Rước nước và tế lễ – Tái hiện nghi lễ dân gian ngàn xưa

Hoạt động rước nước là điểm nhấn đặc biệt mang đậm sắc thái văn hóa cổ truyền tại lễ hội chùa Cổ Lễ. Xuất phát từ quan niệm coi nước là nguồn sống và biểu tượng cho sự thanh tịnh, đoàn rước nước di chuyển từ chùa ra sông Cổ Lễ trong không khí trang trọng, dẫn đầu bởi các vị sư thầy và cao niên trong làng. 

Khi đến bến sông, nước được lấy vào bình gốm cổ, đem về chùa dâng lên Tam bảo, thể hiện lòng thành kính với trời đất và mong cầu một năm thuận hòa mưa gió. Bên cạnh đó, các nghi thức tế lễ cổ truyền cũng được tổ chức chu đáo với lễ phục, lễ vật, đội tế và những bài văn tế trang nghiêm – như một cánh cửa mở ra dòng chảy ký ức của bao thế hệ cha ông.

Trò chơi dân gian và văn nghệ truyền thống – Hơi thở lễ hội hòa cùng dân gian

Không khí lễ hội càng thêm rộn ràng với chuỗi các hoạt động trò chơi dân gian và biểu diễn văn nghệ truyền thống. Tại sân chùa, các tiết mục hát chèo, múa lân, múa rồng được tổ chức liên tục, thu hút đông đảo người dân và du khách. Hình ảnh những ván cờ người sống động, những cuộc thi chọi gà gay cấn, kéo co sôi nổi hay tiếng reo vui từ những vòng nhảy sạp, đánh trống hội… như đưa du khách trở về với ký ức của một làng quê xưa đầy sinh khí. Đây là không gian bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa phi vật thể của cộng đồng cư dân Bắc Bộ.

Không gian ẩm thực và phiên chợ quê – Đậm đà hương vị vùng đất Thành Nam

Bên cạnh phần lễ và hội, lễ hội chùa Cổ Lễ còn mang đến một “thiên đường ẩm thực” mang đậm dấu ấn vùng quê Bắc Bộ. Dọc theo lối vào chùa là các gian hàng bày bán những món đặc sản như bánh gai, bánh nhãn, chè kho, xôi vò, cơm nắm muối vừng, và những món ăn dân dã làm từ nguyên liệu địa phương. Phiên chợ quê được tổ chức ngay trong khuôn viên lễ hội, bày bán đủ loại sản vật – từ rau củ, thuốc nam, đến hàng thủ công mỹ nghệ… Tất cả tạo nên một bức tranh văn hóa sống động, nơi du khách được chiêm bái, thưởng thức và hòa mình vào nhịp sống dân gian đặc trưng của miền quê Thành Nam xưa và nay.

4. Giá trị văn hóa – tâm linh của lễ hội chùa Cổ Lễ

Sự giao thoa hài hòa giữa đạo và đời trong lễ hội truyền thống

Lễ hội chùa Cổ Lễ là sự hòa quyện sâu sắc giữa yếu tố tâm linh Phật giáo với những nét đẹp đời sống sinh hoạt cộng đồng. Từ lễ rước kiệu, rước nước đến những trò chơi dân gian hay phiên chợ quê, tất cả đều phản ánh rõ nét tinh thần “đạo trong đời, đời trong đạo” – một đặc trưng văn hóa lâu đời của người Việt. 

Sự hiện diện của Phật pháp trong các nghi lễ giúp con người tìm lại sự cân bằng nội tâm, còn những hoạt động ngoài nghi thức lại nuôi dưỡng ký ức làng quê, gợi nhớ tình thân và giá trị đoàn kết. Lễ hội vì thế là dịp để cầu nguyện, là cơ hội để mỗi người sống chậm lại, chiêm nghiệm và làm mới lòng mình trong một không gian linh thiêng và gần gũi.

Không gian gắn kết cộng đồng – nơi hội tụ nghĩa tình làng xóm

Từ bao đời nay, lễ hội chùa Cổ Lễ đã trở thành một mối dây gắn kết bền chặt giữa các thế hệ người dân Trực Ninh và những người con xa quê trở về. Dưới mái chùa cổ kính, người ta dễ dàng bắt gặp hình ảnh của những cuộc hội ngộ, những cái bắt tay xiết chặt, ánh mắt rưng rưng khi gặp lại cố nhân. 

Không phân biệt sang hèn, già trẻ – mọi người đều chung một tấm lòng hướng về cội nguồn, cùng tham gia vào các hoạt động cộng đồng như chuẩn bị lễ vật, dựng rạp, diễn xướng, hay đơn giản là chia nhau bát nước chè, câu chuyện làng. Đó chính là hồn cốt của văn hóa làng xã Bắc Bộ, nơi lễ hội thắp sáng đời sống tinh thần và làm sống dậy mạch nguồn yêu thương, đoàn kết và sẻ chia.

Lễ hội – Di sản sống trong dòng chảy văn hóa dân tộc

Không chỉ mang giá trị tâm linh, lễ hội chùa Cổ Lễ còn là một phần không thể tách rời trong kho tàng văn hóa phi vật thể quốc gia. Những nghi thức lễ truyền thống, nghệ thuật biểu diễn dân gian, trò chơi cộng đồng… đều được gìn giữ và truyền lại từ đời này sang đời khác như một di sản sống động. Chính vì vậy, lễ hội là điểm đến cho du khách yêu mến Phật pháp, là lớp học mở để thế hệ trẻ hiểu và trân trọng hơn giá trị cội nguồn dân tộc. 

Trong bối cảnh xã hội hiện đại hóa nhanh chóng, lễ hội chùa Cổ Lễ đóng vai trò như một “bến neo văn hóa”, giữ cho tâm hồn người Việt không bị cuốn trôi giữa nhịp sống hối hả. Mỗi mùa hội đến là một lần văn hóa được tái sinh, ký ức được đánh thức, và niềm tự hào dân tộc lại được vun bồi qua từng lời kinh, nén nhang và tiếng trống hội ngân vang.

5. Hành trình đến chùa Cổ Lễ – Dễ dàng và thuận tiện từ mọi miền

Chùa Cổ Lễ tọa lạc tại thị trấn Cổ Lễ, huyện Trực Ninh, tỉnh Nam Định – cách trung tâm Hà Nội khoảng 110 km. Du khách từ thủ đô và các tỉnh lân cận có thể dễ dàng di chuyển bằng nhiều phương tiện như xe khách, ô tô cá nhân hoặc tàu hỏa. 

Nếu đi bằng ô tô riêng, bạn có thể theo tuyến đường cao tốc Pháp Vân – Cầu Giẽ – Ninh Bình, sau đó rẽ vào quốc lộ 21 để đến Trực Ninh. Thời gian di chuyển chỉ khoảng 2–2,5 giờ, rất thuận tiện cho chuyến đi trong ngày hoặc cuối tuần. Đối với du khách miền Nam, có thể bay đến sân bay Nội Bài hoặc Cát Bi (Hải Phòng), sau đó tiếp tục hành trình bằng xe khách đến Nam Định. Trong những ngày lễ hội, các tuyến xe tăng cường hoạt động, giúp du khách tiếp cận chùa dễ dàng hơn bao giờ hết.

Trang phục và ứng xử – Giữ trọn sự thành kính nơi cửa thiền

Chùa Cổ Lễ là không gian tâm linh linh thiêng, vì vậy du khách cần lưu ý lựa chọn trang phục lịch sự, kín đáo, tránh mặc đồ ngắn, hở vai hay phản cảm. Đối với nữ giới, nên ưu tiên áo dài, váy dài hoặc quần dài kín đáo; nam giới nên mặc áo có cổ và quần dài. Khi vào chính điện hoặc tham gia các nghi lễ, hãy bỏ mũ, tháo kính râm và giữ thái độ trang nghiêm. Tuyệt đối không nói cười lớn tiếng, không chụp ảnh tùy tiện trong không gian thờ tự. 

Gợi ý điểm đến gần chùa – Khám phá trọn vẹn văn hóa Thành Nam

Sau khi hành hương tại chùa Cổ Lễ, du khách có thể kết hợp tham quan một số điểm đến hấp dẫn khác trong khu vực để làm phong phú thêm trải nghiệm. Cầu Ngói Cổ Lễ, nằm ngay gần chùa, là công trình cổ được xây dựng theo kiến trúc “thượng gia hạ kiều” độc đáo – một biểu tượng hiếm hoi còn sót lại của kiến trúc dân gian Bắc Bộ. 

Nếu bạn yêu thích không gian linh thiêng lịch sử, hãy ghé Đền Trần Nam Định, nơi thờ các vị vua Trần – triều đại đã làm rạng danh dân tộc Việt trong các cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông. Cuối cùng, đừng quên dừng chân tại chợ Viềng – một phiên chợ nổi tiếng gắn liền với quan niệm “mua may bán rủi” đầu năm, diễn ra vào mùng 7 tháng Giêng âm lịch. Dù lễ hội chính của chợ khác thời điểm với lễ chùa Cổ Lễ, nhưng nếu đi đúng mùa, đây sẽ là trải nghiệm văn hóa vô cùng độc đáo và khó quên.

Lễ hội chùa Cổ Lễ là một hoạt động tôn giáo mang tính nghi lễ, là một lễ hội cộng đồng giàu bản sắc, nơi văn hóa truyền thống được tiếp nối, gìn giữ và lan tỏa qua từng thế hệ. Với vẻ đẹp của kiến trúc cổ kính, không khí linh thiêng, cùng những trải nghiệm đặc sắc từ trò chơi dân gian, nghệ thuật biểu diễn cho đến không gian ẩm thực dân dã, nơi đây xứng đáng là điểm dừng chân lý tưởng cho bất kỳ ai muốn khám phá chiều sâu văn hóa Việt. 

Về với Cổ Lễ, là về với tiếng vọng của tiền nhân, là để tâm hồn được gột rửa trong hơi thở của đất trời và sự thanh tịnh của lòng người. Và có lẽ, sau mỗi chuyến đi như thế, du khách không chỉ mang về những tấm ảnh đẹp, mà còn mang theo một góc nhỏ an yên – được gửi gắm trong tiếng chuông chùa và ánh mắt trìu mến của người dân Thành Nam.